Δευτέρα, 9 Μαρτίου 2015

Δημοκρατία και Πολίτης.

Δημ. Θ. Τσάτσος
Δημήτριος Θ. Τσάτσος, Συνταγματικό Δίκαιο, Α’, Θεωρητικό Θεμέλιο, 1994, [σελίδες 167-173].
1. Η οπτική της Δημοκρατίας παραμένει ατελής, αν δεν ρωτήσουμε ποιο είδος πολίτη προϋποθέτει. Εξετάζοντας το αξιολογικό πρόβλημα της Δημοκρατίας, προσπαθήσαμε να δείξουμε ότι η λεγόμενη «πολιτική ουδετερότητα» είναι ψευδώνυμο μιας τοποθέτησης απόλυτα πολιτικής, που εμπεριέχει, με το πρόσχημα της -αδύνατης άλλωστε- αξιολογικής ουδετερότητας, μεταφυσική υπέρβαση της πολιτικής και συνακόλουθα άρνηση της βάσης της Δημοκρατίας. Προϋπόθεση αυτής της τοποθέτησης είναι η μοναρχικής προέλευσης αντίληψη, ότι εξουσία και κοινωνία είναι δύο στεγανά και ετεροειδή μεταξύ τους πολιτικά μεγέθη. Ένα παρόμοιο πρόβλημα δημιουργείται και με την αξιολόγηση της λειτουργικής θέσης του πολίτη μέσα στη σύγχρονη Δημοκρατία.
 
2. Η συγκεκριμένη έκφραση της λαϊκής κυριαρχίας, δηλαδή η συμμετοχή του κυρίαρχου λαού στη δημιουργία της συγκεκριμένης βούλησης της πολιτείας, δεν είναι δυνατή κατά τρόπο άμεσο μέσα στην εκτεταμένη και από τον τεχνικό προβληματισμό προσδιορισμένη πολιτεία. Η γνώμη -υποστηρίζεται- προϋποθέτει γνώση, και όσο πιο περίπλοκο γίνεται το έργο της σύγχρονης εξουσίας, τόσο μειώνεται η δυνατότητα των πολιτών να αποφασίζουν ως σύνολο, δηλαδή να πραγματώνουν άμεσα και συγκεκριμένα την κυριαρχική τους ιδιότητα.
3.  Η ψήφος του πολίτη -όταν φυσικά είναι ελεύθερη και ίση-νομιμοποιεί τους αντιπροσώπους του τόσο ως νομοθέτες όσο και ως ελεγκτές της εκτελεστικής λειτουργίας. Αυτή όμως η έμμεση Δημοκρατία, μέσα στην οποία ο ρόλος και η λειτουργία του πολίτη περιορίζονται στην ανάδειξη της Βουλής και, έτσι, στη νομιμοποίηση της νομοθετικής και της εκτελεστικής εξουσίας, δημιούργησε μια νέα πολιτική συνείδηση: ενώ δηλαδή η εγκατάλειψη της μοναρχικής αρχής σήμαινε ιστορικά την άρνηση του απόλυτου διαχωρισμού εξουσίας και κοινωνίας, ο περιορισμός του λειτουργήματος του πολίτη στην εκλογή και τη νομιμοποίηση των αντιπροσώπων του ή, για να το πούμε κι αλλιώς, η σύλληψη της κοινωνίας αποκλειστικά ως Εκλογικού Σώματος, σημαίνει απροσδόκητη επιστροφή στον απόλυτο διαχωρισμό εξουσίας και κοινωνίας. Μια τέτοια τοποθέτηση της έμμεσης ή αντιπροσωπευτικής Δημοκρατίας δεν είναι βέβαια τυχαία πολιτική τοποθέτηση. Πίσω από αυτή κρύβεται μια ορισμένη περί «ευνομούμενης» πολιτείας αντίληψη και η πραγμάτωση της συνδέεται στενά με ένα ορισμένο είδος πολίτη (εκείνου που είναι πολίτης μόνο κατά την εκλογική διαδικασία). Θα πρέπει όμως να αναρωτηθούμε, αν είναι εφικτή η Δημοκρατία μέσα στη σύγχρονη κοινωνία, όταν την αντιλαμβανόμαστε κατά τον έμμεσο μόνο τρόπο, που αναφέραμε παραπάνω.
4. Η άποψη πως ο λαός μιας δημοκρατικής πολιτείας έχει πολιτική υπόσταση, δηλαδή δρα πολιτικά, μόνον όταν μετέχει στην εκλογική διαδικασία, συνεπάγεται αναγκαστικά και τη σκέψη πως, εκτός από τη συμμετοχή του στην εκλογική διαδικασία, ο λαός δεν έχει πολιτική υπόσταση. Το μεταξύ των εκλογών χρονικό διάστημα -σύμφωνα με αυτή την τοποθέτηση- είναι χρόνος τέλειας αποχής από τις πολιτικές διαδικασίες, είναι το μοιραίο ίσως «ιδανικό» της Δημοκρατίας. Στο διάστημα αυτό η «ευρύθμως λειτουργούσα Δημοκρατία» απαιτεί στεγανό διαχωρισμό της κοινωνίας από την εξουσία. Προϋποθέτει τον ιδιώτη, όχι τον πολίτη. Ο ιδιώτης αυτός, εκτός από τη στιγμή που ως πολίτης δικαιούται να προσέλθει στις κάλπες, είναι μόνο ιδιώτης, είναι ο bourgeois και όχι ο citoyen. Προϋποθέτει επομένως η άποψη αυτή την ιστορικά αφελή τοποθέτηση πως η ιδιωτική και η δημόσια ζωή είναι δύο κύκλοι που μπορούν απόλυτα να χωριστούν. Μόνο αυτός ο διαχωρισμός εξασφαλίζει την ακώλυτη και απερίσπαστη δραστηριότητα της εξουσίας από εκλογές σε εκλογές, χωρίς την ενοχλητική επιρροή της εκφραζόμενης με όλα τα μέσα κοινής γνώμης, χωρίς την παρουσία μιας πολιτικά συνειδητής και εκφραζόμενης κοινωνίας!
5.  Η παραπάνω αντίληψη, όμως, για την αντιπροσωπευτική Δημοκρατία έχασε στη σύγχρονη κοινωνία τις ιστορικές της προϋποθέσεις. Η άνοδος του μορφωτικού επιπέδου του ανθρώπου και η επίγνωση πως η οικονομική και κοινωνική του υπόσταση είναι απόλυτα συναρτημένη με τα γενικότερα κοινωνικοοικονομικά δεδομένα, τον μετέβαλε από bourgeois σε πολίτη, που προβάλλει με το αίτημα της αδιάκοπης ενεργητικής παρακολούθησης των πολιτικών διαδικασιών (ιδιαίτερα σήμερα που έχει κλονιστεί η αξιοπιστία των πολιτικών κομμάτων). Στη σύγχρονη κοινωνία η ύπαρξη δύο στεγανών χώρων, του ιδιωτικού και του δημόσιου, κάμπτεται. Η αλληλοεξάρτηση των διαφόρων τομέων της ζωής, όσο περνά ο χρόνος, τόσο εντείνεται. Οι επιπτώσεις από τις εξελίξεις του δημόσιου χώρου είναι άμεσες πάνω στον ιδιωτικό χώρο, και αντιστρόφως.
6. Την εξέλιξη από τον bourgeois στον πολίτη πρέπει να.την δούμε και μέσα στην εξέλιξη του νοήματος, το οποίο έχουν στη δημοκρατική πολιτεία τα θεμελιώδη δικαιώματα που διασφαλίζουν τα Συντάγματα. Ο γερμανός δημοσιολόγος G. Jellinek πρόσφερε, εκτός από τον κλασικό ορισμό της πολιτείας, μια κατ' αρχήν χρήσιμη θεωρητική βάση για την κατανόηση του θέματος. Δίδαξε, δηλαδή, πως τα θεμελιώδη δικαιώματα μπορεί να έχουν για τον άνθρωπο ή τον πολίτη τρεις συνέπειες:
α) Πρώτον, μπορεί να δημιουργούν την υποχρέωση της πολιτείας να απέχει από κάθε παρεμβατική ή περιοριστική ενέργεια σε κάποιο τομέα ζωής (status negaticus). Π.χ., το άσυλο της κατοικίας σημαίνει υποχρέωση της πολιτείας να απέχει από κάθε ενέργεια μέσα στο χώρο της ιδιωτικής κατοικίας.
β) Δεύτερον, μπορεί να σημαίνει την υποχρέωση της πολιτείας να ενεργήσει θετικά για τον άνθρωπο ή τον πολίτη (status positivus). Π.χ., το δικαίωμα της εργασίας σημαίνει υποχρέωση της πολιτείας προς την κατεύθυνση της δημιουργίας των προϋποθέσεων της εργασίας.
γ) Τρίτον -και αυτό ενδιαφέρει κυρίως εδώ-, μπορεί να σημαίνει τη δυνατότητα και το δικαίωμα του πολίτη να συμμετέχει στις πολιτικές διαδικασίες (status activus), όπως είναι π.χ. το ενεργητικό και το παθητικό εκλογικό δικαίωμα.
7. Η πρωτογενής σύλληψη των τριών αυτών status τα αντιμετώπιζε ως στεγανοποιημένες μεταξύ τους κατηγορίες δικαιωμάτων. Το βασικό αίτημα του ανθρώπου στον τομέα της ελευθερίας, στο πλαίσιο του παραδοσιακού φιλελευθερισμού, ήταν κυρίως η αποχή της πολιτείας από επεμβατικές ή περιοριστικές της ατομικής σφαίρας ενέργειες (status negativus). Ταυτόχρονα η εγγύηση της ελευθερίας του πολίτη, δηλαδή η εξασφάλιση της συμμετοχής του στα κοινά, περιορίστηκε στην ανάδειξη των αντιπροσώπων του (status activus). Και αργότερα, με την ανάπτυξη του κοινωνικού κράτους προστέθηκαν τα αιτήματα για κρατικές παροχές, τα οποία τελικά βρήκαν την έκφραση τους στα Συντάγματα με τη μορφή κοινωνικών και οικονομικών δικαιωμάτων (status positivus).
8. Η προσαρμογή, όμως, του νοήματος των θεμελιωδών δικαιωμάτων προς την πολιτική ουσία της σύγχρονης κοινωνίας, η προσαρμογή τους δηλαδή προς τη μεταβολή της δομής και της λειτουργίας της σύγχρονης κοινωνίας που κατέστησε τον λεγόμενο ιδιωτικό τομέα αλληλένδετο με τις εξελίξεις στον δημόσιο χώρο, επιβάλλει να δούμε πως τα τρία status, που αναφέρουμε παραπάνω, δεν είναι, δεν μπορεί να είναι, στεγανά και ξεχωριστά, αλλά τρεις πλευρές της ενιαίας αρχής της ελευθερίας, όπως διαμορφώνεται μέσα στην πολιτεία με τη μορφή δικαιωμάτων (status mixtus).9. Οι παραπάνω παρατηρήσεις μας οδηγούν στις εξής συμπερασματικές σκέψεις για τη θέση του πολίτη μέσα στη Δημοκρατία:
α) Η μη αποδοχή του αξιώματος του στεγανού διαχωρισμού κράτους και κοινωνίας, ως κριτηρίου ερμηνείας των συνταγματικών θεσμών, σημαίνει και μεταβολή των προϋποθέσεων λειτουργίας του δημοκρατικού πολιτεύματος. Φορέας της Δημοκρατίας δεν είναι μόνο ο ως Εκλογικό Σώμα εμφανιζόμενος κυρίαρχος λαός, αλλά και ο πολιτικός άνθρωπος. Όχι ο bourgeois , αλλά ο citoyen ως homo politicus, με τη συνεχή και συνειδητή συμμετοχή του στη διαμόρφωση μιας πολιτικής γνώμης, που αποτελεί μετά την απόφαση του Εκλογικού Σώματος, μια αδιάκοπη νομιμοποίηση της εκλεγμένης δημοκρατικής εξουσίας.
β) Οι δυνατότητες που έχει η σύγχρονη κοινωνία να εκφράζεται και πέρα από τις εκλογές και στο μεταξύ τους διάστημα είναι πολλές: η μέσα και έξω από τη Βουλή ενημερωτική δράση των πολιτικών κομμάτων, οι επαγγελματικές οργανώσεις, ο πραγματικά ελεύθερος από κάθε μορφής εξουσία τύπος, το ραδιόφωνο και η τηλεόραση, όταν δεν αποτελούν όργανα της εκτελεστικής εξουσίας και φερέφωνα κάποιων ιδιωτικών συμφερόντων, αλλά και οι ατομικές και συλλογικές ενασκήσεις διαφόρων θεμελιωδών ελευθεριών, όπως είναι η ελευθερία της γνώμης, το δικαίωμα της συνάθροισης κ.λπ. Η σκέψη αυτή δεν θέτει σε αμφισβήτηση την αρμοδιότητα των (εκλεγμένων βέβαια) κρατικών οργάνων να αποφασίζουν. Επισημαίνει μόνο πως στη Δημοκρατία η κοινή γνώμη είναι βασικός παράγοντας κατά τη διαμόρφωση της βούλησης των προσώπων-φορέων των πολιτειακών οργάνων. Γι' αυτό και η συμβολή του πολίτη στη δημιουργία μιας άγρυπνης κοινής γνώμης είναι δημοκρατικό λειτούργημα.
γ) Αφού πολιτική νομιμοποίηση της δημοκρατικής πολιτείας δεν είναι μόνο η εκλογή των αντιπροσώπων από τον κυρίαρχο λαό, αλλά και η συνεχής και δημιουργική αρμονία μεταξύ εκλεγμένης κορυφής και κοινωνίας, προκύπτει πως και η Δημοκρατία ως διαδικασία, ως μορφή πολιτεύματος, δεν επιβάλλεται, δεν εισάγεται, αλλά προκύπτει από διαδικασίες που έχουν τη βάση τους στην πολιτικά συνειδητή κοινωνία. Αυτός είναι ο πολίτης που αντέχει στον αντιδημοκρατικό φορμαλισμό. Μόνο αν έτσι δούμε και αξιολογήσουμε τη λειτουργική του ιδιότητα μέσα στο πολίτευμα, κατανοούμε σωστά τη δημοκρατική πολιτεία ως διαδικασία.
10. Από τα προηγούμενα προκύπτει ότι στη λειτουργία της αρχής της πλειοψηφίας ανήκουν: α) η αναγνώριση της κοινής γνώμης ως συνταγματικώς έγκυρου παράγοντα, έτσι όπως αρθρώνεται και διεκδικητικά προβάλλεται με τη χρήση των θεμελιωδών δικαιωμάτων β) η ουσιαστική αναγνώριση της συνταγματικής σημασίας των οργανωμένων κοινωνικών ομάδων γ) η αναγνώριση της ελευθερίας της γνώμης και του τύπου, ως αρχών λειτουργικά αναγκαίων (και) για την πραγμάτωση της δημοκρατικής αρχής.
11. Το Σύνταγμα του 1975/1986 στο άρθρο 25 § 1 ορίζει: «Τα δικαιώματα του ανθρώπου, ως ατόμου και ως μέλους του κοινωνικού συνόλου, τελούν υπό την εγγύηση του Κράτους· όλα τα κρατικά όργανα υποχρεούνται να διασφαλίζουν την ανεμπόδιστη άσκηση τους». Η αντιδιαστολή ανάμεσα στο άτομο και στο μέλος του κοινωνικού συνόλου δείχνει την επίγνωση του συντακτικού νομοθέτη του 1974-1975 για το μετασχηματισμό και την εξέλιξη της έννοιας και του ρόλου του πολίτη μέσα στη δημοκρατική διαδικασία, και επισημαίνει το μετασχηματισμό του ρόλου αυτού, από ρόλο μόνο ιδιωτικό σε ρόλο ο οποίος είναι και λειτουργικός. Στην ίδια λογική βρίσκονται και οι άλλες διατάξεις του άρθρου 25. Έτσι, η § 2 του άρθρου 25 συνδέει την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων με την κοινωνική πρόοδο, την ελευθερία και τη δικαιοσύνη. Και η διάταξη αυτή είναι ενδεικτική, ότι τα θεμελιώδη δικαιώματα αποβάλλουν τον καθαρά ιδιωτικό και ατομοκεντρικό τους χαρακτήρα και αποκτούν νόημα κοινωνικό. Η § 3 απαγορεύει την καταχρηστική άσκηση των θεμελιωδών δικαιωμάτων και η § 4 τα συνδέει «...με την εκπλήρωση του χρέους της κοινωνικής και εθνικής αλληλεγγύης». Και με αυτή την παράγραφο του άρθρου 25 επιβεβαιώνεται ο νοηματικός μετασχηματισμός των θεμελιωδών δικαιωμάτων, που παρακολουθούσε πιστά τη μετάβαση από το φιλελευθερισμό στο κοινωνικό και συμμετοχικό κράτος.

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Addthis