Παρασκευή, 8 Ιανουαρίου 2016

Μια απόπειρα σύγχρονης αναθεώρησης της δίκης του Σωκράτη.

Εισαγγελία του Αρείου Πάγου
Αριθ. πρωτ. 525/9 Σεπτεμβρίου 2009
Α. Εισαγωγή
Με την από 6-2-2008 αίτησή του ο δικηγόρος Αθηνών Κ.Π. ζητεί την εκ μέρους του Εισαγγελέως Αρείου Πάγου επανάληψη της διαδικασίας προς όφελος του καταδικασμένου για τον φιλόσοφο Σωκράτη (468-399 π.Χ.). Επισημαίνεται στην αίτηση ότι : πραγματοποιήθηκε αναπαράσταση της δίκης στις Η.Π.Α. (Ουάσιγκτον) με αθωωτικό αποτέλεσμα, ανάλογη αίτηση είχε υποβάλει το 2000 στον Εισαγγελέα του Αρείου Πάγου αλλά απερρίφθη και ενώ σε δικαστήρια άλλων χωρών τιμώνται με αδριάντες Έλληνες νομοθέτες δυστυχώς αυτό δεν συμβαίνει στην Ελλάδα. Υποστηρίζει ότι η επανάληψη της διαδικασίας : α) θα επιβεβαιώσει την συνέχεια της Ελληνικής Δικαιοσύνης ανά τις χιλιετίες, β) θα αποκατασταθεί μια δικαστική αδικία, γ) δημοσιότητα και προβολή από την επανάληψη της διαδικασίας.

Β. Ιστορικό και δικονομικές διατάξεις Αττικού δικαίου
Ο φιλόσοφος Σωκράτης κατεδικάσθη σε θάνατο από το δικαστήριο της Ηλιαίας στην Αθήνα τον Μάρτιο του 399 π.Χ. και η εκτέλεση της ποινής με κώνειο έλαβε χώρα στο δεσμωτήριο των Αθηνών μεταξύ 15 Απριλίου και 5 Μαΐου ιδίου έτους[1].Οι αποφάσεις της Ηλιαίας ήταν οριστικές και αμετάκλητες[2]. Όμως μπορούσαν να προσβληθούν : α) σε περίπτωση ερημοδικίας με αναδικία (την έρημην δίκην αντιλαχείν)[3] και β) στην περίπτωση επισκήψεως ή κακοτεχνιών ή ψευδομαρτυρίων όπου η διαδικασία εγγίζει την αναψηλάφηση ή είδος εφέσεως[4],[5], ενώ κατά Θ. Δαλακούρα[6] οι όροι αναδικία ή παλινδικία συνιστούσαν μια πρώτη μορφή επαναλήψεως διαδικασίας, ήτοι θεσμό που επέτρεπε την επανεξέταση μιας υποθέσεως εφόσον ο καταδικασθείς επετύγχανε την καταδίκη των μαρτύρων που εξετάσθηκαν στην δίκη για ψευδομαρτυρία. Η αναδικία ή παλινδικία επί δίκης ψευδομαρτυρίων αποτελούσε ολοκληρωμένη διαδικασία που αφορούσε τόσο το θέμα της ψευδομαρτυρίας, όσο και την ουσία της υποθέσεως για την οποία είχε εκδοθεί η υπό αναθεώρηση απόφαση. Σε περίπτωση επιβληθείσας θανατικής ποινής, εάν είχε εκδηλωθεί δι’ ενστάσεως (επισκήπτεσθαι) η πρόθεση για δίκη ψευδομαρτυρίων η ποινή δεν εκτελούνταν πριν από τη διεξαγωγή της δίκης αυτής[7]. Στην περίπτωση της καταδίκης του Σωκράτη δεν υπεβλήθη εκ μέρους του τέτοια ένσταση.
Γ. Σύντομη αναφορά στην προσωπικότητα του Σωκράτη
Το ηθικό ανάστημα του Σωκράτη, η στάση του απέναντι στην ζωή, στους θεσμούς, στην κατηγορία, στον θάνατο, η αναζήτηση ιδεών, αρχών, αξιών μεθόδου έρευνας, που έχουν σχέση με την ουσία της ζωής και το ίδιο το άτομο, τον ύψωσαν στο βάθρο των κορυφαίων του πνεύματος. Έγινε σημείο αναφοράς και απετέλεσε την μεγάλη καμπή της φιλοσοφίας, έτσι για λόγους ιστορικούς είναι χρήσιμη μια σύντομη αναφορά σε σχόλια και κρίσεις που διατυπώθηκαν από πνευματικά άτομα :
Ο Κ. Τσάτσος[8] αναφέρει ότι ο Σωκράτης έθεσε τα θεμέλια και την προϋπόθεση κάθε επιστήμης. Το λογικό υποκείμενο, προχώρησε δε και όρισε την κατεύθυνση κατά την οποία θα λειτουργήσει το υποκείμενο της γνώσης, η γνώση έγκειται στην έννοια που την γεννάει η λογική λειτουργία της συνείδησης, ενώ ο G. H. SABINE[9] παρατηρεί πως η δίκη και η καταδίκη του Σωκράτη είναι κάπως δυσνόητες εκτός εάν πίσω τους υπήρχαν πολιτικά κίνητρα.
Εκείνο που αξίζει να μας συγκινεί, παρατηρεί ο Κων/νος Μπέης[10], στην περίπτωση της δίκης και της καταδίκης του Σωκράτη δεν είναι τόσο η πικρία από το γεγονός ότι υπερίσχυσαν οι αντιδραστικές και συντηρητικές δυνάμεις πάνω στο ρεύμα της προόδου όσο η ομορφιά της τραγικότητας του δικού του φιλοσοφημένου και ηρωϊκού ήθους απέναντι στον επερχόμενο θάνατό του. Με το ήθος του βίου αλλά – προ παντός – του θανάτου του επιβεβαίωσε την γοητεία και την αξιοπιστία της φιλοσοφίας. Αναδείχθηκε έτσι υπόδειγμα για το μετ’ αυτόν χιλιετίες και (με αναφορά στον Jäger[11]) αναγνωρίζεται ως ο μέγιστος διδάσκαλος μέσα στην ευρωπαϊκή ιστορία. Ο T. A. Sinclair[12] αναφέρει για τον Σωκράτη «Η προσωπική του απόπειρα να ζήσει με τις αρχές του αποτελεί μαρτυρία για την προσήλωσή του στην ηθική ελευθερία του ατόμου.
Για το ουσιαστικό νόημα της καταδίκης του Σωκράτη ο Κων. Τσάτσος[13] με ιδιαίτερη ευαισθησία παρατηρεί ότι : «Τη στιγμή που έφευγε ανυπόταχτος και υποταγμένος μαζί από το δικαστήριο προς τον θάνατο, επιτελούσε αυτοβούλως συνειδητά και υπεύθυνα, μια μοναδική στην ιστορία πράξη. Σήκωνε και κρατούσε μονάχος του, επάνω από πρόσκαιρους θεσμούς και από θνητούς ανθρώπους επάνω και από τον ίδιο τον εαυτό του την μοίρα του Πνεύματος».
Δ. Αποκατάσταση του Σωκράτη
Η αναχώρηση του Σωκράτη από τους ανθρώπους έκανε τους Αθηναίους να μετανοήσουν αμέσως[14] και εσπευσμένα έθεσαν μηχανισμούς δίωξης των κατηγόρων του. Ο Άνυτος και ο Λύκων διέφυγαν ενώ ο Μέλητος εισήχθη σε δίκη και καταδικάσθηκε σε θάνατο, στο δε Πομπείο τοποθετήθηκε χάλκινη προτομή του φιλοσόφου, έργο του γλύπτη Λύσιππου[15], [16].
Δεν προκύπτει ότι κατά το Αττικό Δίκαιο μετά το θάνατο του καταδικασθέντος υφίστατο δυνατότητα «επαναλήψεως της διαδικασίας» αλλά ως ήδη ανεφέρθη κατά των ψευδομαρτύρων υπήρχε η δυνατότητα υποβολής ενστάσεως (επισκήπτεσθαι) ψευδομαρτυρίων με συνέπεια την μη εκτέλεση της θανατικής ποινής μέχρις ότου διεξήγετο η δίκη αύτη, όμως ο Σωκράτης δεν υπέβαλε τέτοια ένσταση. Κατά συνέπεια οι διαδικασίες που κίνησαν οι Αθηναίοι για εισαγωγή σε δίκη των κατηγόρων, με αποτέλεσμα την καταδίκη σε θάνατο του Μέλητου ((διότι οι άλλοι διέφυγαν) το κλείσιμο καταστημάτων, γυμναστηρίων και την τοποθέτηση χάλκινης προτομής του Σωκράτη στο Πομπείο συνιστούσαν αποκατάσταση του Σωκράτη[17].
Όμως η αληθινή-ουσιαστική αποκατάσταση του Σωκράτη δεν προήλθε μόνο από το μεγάλο και μεστό έργο του μαθητή του Πλάτωνα, αλλά και από το πλήθος των φιλοσόφων που τον όρισαν ως σημείο αναφοράς, καμπής και νέας αφετηρίας στην φιλοσοφία ονομάζοντας τους προηγηθέντες φιλοσόφους σε προσωκρατικούς.
Ε. Παρατηρήσεις επί της διαδικασίας της δίκης
Πέρα από τα προαναφερθέντα ως προς την καταδίκη του Μέλητου σε θάνατο για ψευδορκία, από ιστορικές πάλι πηγές[18] προκύπτει ότι στη δίκη του Σωκράτη υπήρξαν μάρτυρες επίορκοι, ο Διογένης Λαέρτιος[19] με (έμμεση) αναφορά στον Ιούστο Τιβεριέα (ότι σημείωνε στο Στέμμα) πως όταν ανέβηκε στο βήμα ο Πλάτων και είπε «είμαι ο πιο νέος άνδρες Αθηναίοι από όσους ανέβηκαν στο βήμα» τότε οι δικαστές φώναξαν «Κατέβα, κατέβα» αλλά δεν μπορεί να επαληθευθεί ότι όντως ο Πλάτων παρεμποδίστηκε όπως καταθέτει (κάτι που με τα σημερινά δεδομένα αντίκειται στην διάταξη του αρ. 6 της Ε.Σ.Δ.Α.).
Ωστόσο δεν συνάγεται ότι ο Σωκράτης στερήθηκε από το δικαίωμα να υπερασπισθεί τον εαυτό του αφού ο Ξενοφών στην «Απολογία του Σωκράτους» παράγρ. 22[20] αναφέρει : «ερρήθη μεν δήλον ότι τούτων πλείω υπό τε αυτού και των συναγυρευόντων φίλων αυτού», είναι φανερό ότι ειπώθηκαν γι’ αυτόν πολύ περισσότερα από τον ίδιο και από φίλους του που τον συνυπερασπίστηκαν».
Στ. Η μη δυνατότητα εφαρμογής της διαδικασίας των άρθρ. 525 επ. Κ.Ποιν.Δ.
Ως προς την δυνατότητα εφαρμογής των διατάξεων των άρθρ. 525 επ. Κ.Π.Δ. για την επανάληψη της διαδικασίας προς όφελος του καταδικασθέντος επί της καταδίκης του Σωκράτη, άποψή μου είναι ότι δεν μπορούν να εφαρμοσθούν όχι μόνο διότι το κράτος πόλη των δικαστών τον αποκατέστησε, αλλά για λόγους δικονομικούς[21]. Η διάταξη του άρθρου 602 εδ. α’ Κ.Π.Δ. ορίζει : «Η επανάληψη της διαδικασίας υπέρ εκείνων που καταδικάσθηκαν αμετάκλητα πριν αρχίσει να ισχύει ο νόμος αυτός επιτρέπεται σύμφωνα με τις διατάξεις του Κώδικα Ποινικής Δικονομίας», όμως από το σύνολο των σχετικών διατάξεων συνάγεται ότι αυτές αφορούν αποφάσεις που έχουν εκδοθεί κατά το δικαιϊκό σύστημα του νεώτερου Ελληνικού Κράτους (με τις κατά καιρούς τροποποιήσεις) και είναι όλως διάφορο του αρχαίου Αττικού, η δε μη εφαρμογή των σύγχρονων διατάξεων δεν σημαίνει έλλειψη συνέχειας του Ελληνικού Έθνους. Εξ άλλου πρέπει να ληφθούν υπόψη και έτεροι παράγοντες που καθιστούν αδύνατη την εφαρμογή των ισχυουσών σήμερα διατάξεων, όπως ότι οι αποφάσεις των δικαστηρίων της αρχαιότητας δεν ήταν ειδικά αιτιολογημένες, έλλειψη αποφάσεων (επί ψευδομαρτυρίων) οι δε υφιστάμενες πηγές δεν είναι δικαστικές αλλά ιστορικές (στην προκειμένη περίπτωση Ξενοφών, Πλάτων και έμμεσα ιστορική ο Διογένης Λαέρτιος[22]). Κάθε πόλη-κράτος είχε το δικό της δίκαιο[23] που δεν συνέπιπτε πάντοτε με το δίκαιο των άλλων πόλεων και οι εγερθείσες σε μια πόλη κατηγορίες σε βάρος κάποιου πολίτη της δεν ίσχυαν σε άλλες πόλεις. Επίσης, το δίκαιο στον Ελλαδικό χώρο υπέστη επανειλημμένες μεταβολές, επεκράτησε το ρωμαϊκό, το βυζαντινορωμαϊκό[24], ακολούθησε η επιρροή του Οθωμανικού και τέλος στην ελεύθερη πλέον Ελλάδα το Γερμανορωμαϊκό με επιρροές και από άλλα δίκαια (Γαλλικό, Ελβετικό) και για όλους αυτούς τους λόγους η υπό κρίση αίτηση του Κ.Π. είναι απορριπτέα.
Είναι σαφές ότι μόνο με ειδική νομοθετική ρύθμιση που θα λάβει υπόψη της τις προαναφερθείσες εγγενείς δυσχέρειες θα μπορούσε (αν και δύσκολα εφαρμόσιμο) να επεκταθεί η εφαρμογή των σύγχρονων διατάξεων περί επαναλήψεως της διαδικασίας σε καταδικαστικές αποφάσεις δικαστηρίων της αρχαιότητας, αν και ασφαλέστερη κρίνεται η οδός της εκδόσεως από το Νομοθετικό Σώμα νόμου ((ψηφίσματος) περί αποκαταστάσεως αδίκως καταδικασθέντος από δικαστήρια της αρχαιότητας.
Ζ. Επίμετρον
Είναι προφανές πόσο πολύ απέχει η κοινωνία σήμερα από αρχές και αξίες που διέκριναν τον Σωκράτη αλλά και γενικότερα τις ανθρώπινες αξίες που μπορούν ν’ αποτελέσουν ασφαλή έξοδο[25] από τις στρεβλώσεις και τη νοητική ασφυξία για να διαχυθεί η δικαιοσύνη σ’ όλη την δράση του ανθρώπου η οποία (δικαιοσύνη), ενώ είναι τόσο απλή σαν έννοια και βρίσκεται μέσα στην ψυχή του, εν τούτοις δεν υποστηρίζεται αλλά καταπολεμάται και το βάρος για την έξοδο εναποτίθεται στις δυνατές πνευματικές μορφές που υπάρχουν στον τόπο μας[26].

Ο Αντεισαγγελέας Αρείου Πάγου
Ρούσσος-Εμμανουήλ Παπαδάκης

[1] Κ. Μπέη Η Δίκη του Σωκράτη Εκδόσεις Αντ. Σάκκουλα - ΕΥΝΟΜΙΑ
[2] Π. Κυριακόπουλου Αρχαίο Ελληνικό Δίκαιο σελ. 651
[3] » » σελ. 652
[4] » » σελ. 654
[5] Ι. Τριανταφυλλόπουλου Ελληνικό Δίκαιο εκδ. Σάκκουλα 1978 σελ. 43
[6] Επανάληψη της Διαδικασίας Εκδ. Π. Σάκκουλα σελ. 5-6
[7] Θ. Δαλακούρας Επανάληψη της Διαδ/σίας σελ. 5 με παραπομπές στις υποσημειώσεις
[8] Η κοινωνική φιλοσοφία των αρχαίων Ελλήνων σελ. 75
[9] Ιστορία των Πολιτικών Εταιριών σελ. 47. Εκεί επίσης παρατηρεί : «Ότι το πνευματικό υπόστρωμα της Πολιτείας του Πλάτωνος αποτελεί σίγουρα μια κατεργασία της πεποίθησης του Σωκράτη ότι η αρετή, χωρίς να εξαιρείται η πολιτική αρετή, είναι γνώση.
[10] Κ. Μπέη ενθ΄ ανωτ. σελ. 220
[11] Κ. Μπέη ενθ΄ ανωτ. σελ. 222
[12] Ιστορία της Ελληνικής Πολιτικής σκέψεως εκδ. Παπαζήση σελ. 131
[13] Η κοινωνική φιλοσοφία των Αρχαίων Ελλήνων εκδ. Εστία σελ. 82
[14] Διογένης Λαέρτιος Βιβλ. Β 43
[15] Κ. Μπέη ένθ αν. σελ. 213
[16] Οι μεγάλες δίκες εκδ. ΙΩΛΚΟΣ τομ. Γ σελ. 60
[17] Καίτοι διατυπώθηκε η άποψη ότι η καταδίκη του Σωκράτη σύμφωνα με τα ισχύοντα την εποχή εκείνη ήταν δικαιολογημένη, εγκ. Λεξικό Ηλίου Τόμος Ελλ. Πνεύμα σελ. 265 με αναφορά στον Γερμανό φιλόσοφο Έγκελς.
[18] Ξενοφώντος Άπαντα 13 : Απολογία Σωκράτους παρ. 24 εκδ. Κάκτος
[19] Εκδ. Κάκτος Τομ. 1 βιβλία 1-2 σελ. 167
[20] Ξενοφώντος άπαντα 13 σελ. 139 Εκδ. Κάκτος
[21] Το ίδιο ισχύει και σε περιπτώσεις άλλων καταδικαστικών αποφάσεων όπως το 406 π.Χ. με την κατά παρά παράβαση των δικονομικών διατάξεων, καταδίκη σε θάνατο των στρατηγών νικητών της ναυμαχίας των Αργινουσών, που συνιστά πράξη όνειδος για την πολιτεία των Αθηνών.
[22] Δείτε υποσημείωση 19
[23] Ο Σοφιστής Πρωταγόρας αναγκάστηκε να εγκαταλείψει την Αθήνα για να αποφύγει καταδίκη του για αθεΐα και είχε τραγικό τέλος κατά το ναυάγιο του πλοίου που τον μετέφερε στη Σικελία.
[24] Επί αυτοκράτορος Θεοδοσίου διεκόπη η λειτουργία του Αρείου Πάγου στην Αθήνα και άρχισε η δίωξη του ελληνικού πνεύματος και οι καταστροφές καλλιτεχνικών δημιουργημάτων.
[25] Πρωτοβουλία μελών του Πανεπιστημίου Αιγαίου «προς μία «Πνευματική Χάρτα» του Αιγαίου», ως και εισηγήσεις-παρεμβάσεις κατά την παρουσίαση στον ΙΑΝΟ 22-9-2008, έκδοση χορηγία της Τοπ. Εν. Δημ. Και Κοιν. Νομού Αττικής
[26] Σαν ένα χρέος απέναντι στην πληγωμένη και φιλόξενη τούτη γη που αντικρίσαμε το φως, που μας έδωσε ψωμί και χώρο για να ζήσουμε, διαβεβαιώνοντας πως πράξαμε ό,τι το καλύτερο χωρίς επαύξηση ή αναγνώριση (ανταμοιβή ή προβολή).

Δεν υπάρχουν σχόλια:

LinkWithin

Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...