Τετάρτη, 7 Δεκεμβρίου 2016

Η απώλεια της ιδιωτικότητας.

Umberto Eco
Umberto Eco, χρονικά μιας ρευστής κοινωνίας [έκδοση ΨΥΧΟΓΙΟΣ, 2016, μετάφραση Έφης Καλλιφατίδου, σελίδες 43-45].

Ένα από τα προβλήματα της εποχής μας που (κρίνοντας από τα δημοσιεύματα) ανησυχεί τους πάντες είναι το πρόβλημα της λεγόμενης «Privacy» που, αν θέλω να φανώ σνομπ, μπορεί να μεταφραστεί ως ιδιωτικότητα. Για να το πούμε πολύ μα πολύ χοντρικά, σημαίνει ότι ο καθένας έχει δικαίωμα να κάνει τα δικά του, χωρίς να το μαθαίνει κανείς, ιδίως οι συνδεδεμένες υπηρεσίες με τα κέντρα εξουσίας. Και υπάρχουν οργανισμοί που προσπαθούν να εγγυηθούν σε όλους την ιδιωτικότητα (αλλά, προσέξτε, ονομάζοντας την «privacy», αλλιώς κανείς δεν την παίρνει στα σοβαρά). Για τον λόγο αυτό ανησυχούν μήπως μέσω των πιστωτικών καρτών μας, κάποιος μπορεί να μάθει τι αγοράσαμε, σε ποιο ξενοδοχείο σταθήκαμε και πού δειπνήσαμε. Για να μην πω και για τις τηλεφωνικές υποκλοπές, όταν δεν είναι απαραίτητες για τον εντοπισμό εγκληματιών μάλιστα, πρόσφατα η Vodafone σήμανε συναγερμό για την πιθανότητα μυστικοί ή λιγότερο μυστικοί πράκτορες οποιασδήποτε χώρας να ξέρουν σε ποιον τηλεφωνούμε και τι λέμε.

Φαίνεται λοιπόν ότι η ιδιωτικότητα είναι ένα αγαθό που ο καθένας θέλει να περιφρουρήσει με οποιοδήποτε κόστος για να μη ζει στον κόσμο του Μεγάλου Αδελφού (τον αληθινό, του Όργουελ) όπου ένα παγκόσμιο μάτι μπορεί να ελέγχει όσα κάνουμε ή ακόμα και όσα σκεφτόμαστε.
Μα το ερώτημα είναι: πραγματικά επιθυμεί τόσο πολύ ο κόσμος την ιδιωτικότητα; Κάποτε η απειλή στην ιδιωτικότητα ήταν το κουτσομπολιό και αυτό που φοβόμασταν στο κουτσομπολιό ήταν η σπίλωση της δημόσιας υπόληψης μας, το να βγουν στα φόρα τα άπλυτα μας που κανονικά έπρεπε να πλένονται μέσα στην οικογένεια. Ίσως όμως εξαιτίας της επονομαζόμενης ρευστής κοινωνίας, όπου ο καθένας αντιμετωπίζει μια κρίση ταυτότητας και αξιών και δεν ξέρει πού να αναζητήσει σημεία αναφοράς βάσει των οποίων θα προσδιορίσει τον εαυτό του, ο μόνος τρόπος να εξασφαλίσουμε μια κοινωνική αναγνώριση είναι το «να φαινόμαστε» με οποιοδήποτε κόστος.
Κι έτσι η κυρία που εμπορεύεται το κορμί της (και κάποτε προσπαθούσε να κρατήσει τη δραστηριότητα της κρυφή από τους συγγενείς και τους γείτονες), σήμερα, δίνοντας ίσως στον εαυτό της τον τίτλο «escort», αναλαμβάνει κεφάτα τον δημόσιο ρόλο της, φτάνοντας ακόμα και στο σημείο να εμφανιστεί στην τηλεόραση- τα ζευγάρια που κάποτε κρατούσαν κρυμμένες ζηλότυπα τις διαφωνίες τους, συμμετέχουν σε εκπομπές trash, για να παίξουν τον ρόλο είτε του μοιχού είτε του προδομένου ανάμεσα στα χειροκροτήματα του κοινού- ο διπλανός μας στο τρένο λέει μεγαλόφωνα στο τηλέφωνο τη γνώμη του για την κουνιάδα του ή τι πρέπει να κάνει ο φοροτεχνικός του- οι κάθε λογής ύποπτοι αντί ν' αποσυρθούν στην ερημιά ώσπου να κοπάσει το σκάνδαλο, αυξάνουν τις εμφανίσεις τους, μιας και καλύτερα πασίγνωστος κλέφτης παρά ένας έντιμος άγνωστος σε όλους.
Πρόσφατα στη Republica δημοσιεύτηκε ένα άρθρο του Ζίγκμουντ Μπάουμαν στο οποίο τόνιζε ότι τα κοινωνικά δίκτυα (κυρίως το Facebook) που αντιπροσωπεύουν ένα μέσον εποπτείας των σκέψεων και των συναισθημάτων των άλλων, ναι μεν χρησιμοποιούνται από διάφορες δυνάμεις με λειτουργίες ελέγχου, αλλά αυτό συμβαίνει χάρη στην ενθουσιώδη συνεισφορά όσων συμμετέχουν ο Μπάουμαν μιλάει για «εξομολογητική κοινωνία που προωθεί τη δημόσια έκθεση του εαυτού της σαν κυρίαρχη απόδειξη, και εμφανώς πιο αποτελεσματική, της κοινωνικής της ύπαρξης». Με άλλα λόγια, για πρώτη φορά στην ιστορία της ανθρωπότητας, οι κατασκοπευόμενοι συνεργάζονται με τους κατασκόπους για να διευκολύνουν τη δουλειά τους και απ' αυτό αντλούν ένα λόγο ικανοποίησης, επειδή κάποιος τους βλέπει ενώ υπάρχουν και δεν έχει σημασία αν υπάρχουν ως εγκληματίες ή ως ηλίθιοι.
Και είναι αλήθεια ότι από τη στιγμή που κάποιος μπορεί να μάθει τα πάντα για τους πάντες, όταν οι πάντες ταυτίζονται με το άθροισμα των κατοίκων του πλανήτη, η υπερβολή της πληροφόρησης δεν μπορεί παρά να παράγει σύγχυση, θόρυβο και σιωπή. Αυτό όμως θα έπρεπε να ανησυχεί τους κατασκόπους, ενώ οι κατασκοπευόμενοι δεν έχουν καμία αντίρρηση να ενημερώνονται για τους ίδιους και για τα πιο μύχια μυστικά τους, τουλάχιστον οι φίλοι, οι γείτονες τους και πιθανόν οι εχθροί τους, γιατί είναι ο μόνος τρόπος να νιώθουν ζωντανοί και μέρος του κοινωνικού σώματος.

Γράφτηκε το 2014.

Addthis