Τρίτη, 25 Ιουλίου 2017

Κριτική: ένα είδος αυτόνομου νευρικού συστήματος.

Σαρ. Καργάκος
Σαράντος Καργάκος, Προβληματισμοί, τόμος ΣΤ' [έκδοση GUTENBERG, 1997, σελίδες 9-13].

«Τα ζώα είναι πολύ ευχάριστοι σύντροφοι. Δε βάζουν ερωτήματα και δεν κάνουν κριτική», (Τ. Έλλιοτ).
Ένα μέρος του νευρικού συστήματος, που λειτουργεί και συντονίζεται ανεξάρτητα από τη θέληση μας κι έχει σαν "σκοπό" του την ευρυθμία και το συντονισμό ορισμένων ανώτερων λειτουργιών, όπως αυτή της καρδιάς ή της αναπνοής, είναι το αυτόνομο νευρικό σύστημα. Χωρίζεται στο συμπαθητικό και παρασυμπαθητικό, δύο τελείως αντίθετα μέρη, που ασκούν ισότιμη και αντίθετη δράση.
Ό,τι ακριβώς κάνει το αυτόνομο νευρικό σύστημα, κάνει η κριτική στη ζωή μας. Συντονίζει, βελτιώνει και προάγει τον άνθρωπο στην κοινωνική και πολιτική του δράση. Θα μπορούσε κανείς να τη χαρακτηρίσει ως μια πηγαία, αυθόρμητη, ενστικτώδη και "αυτόνομη" τάση του ανθρώπου -ως κοινωνικού όντος- να κάνει κοινωνική και πολιτική κυρίως αξιολόγηση, πράγμα πολύ φυσικό, εφόσον το άτομο βρίσκεται σε σχέση αλληλεπίδρασης με την κοινωνία και το περιβάλλον του.
Η σωστή κριτική είναι συνυφασμένη με την πολυπρισματική και πολυδιάστατη θεώρηση των πραγμάτων, τη σωστή και αντικειμενική ενημέρωση· είναι ακόμη αυτή που ασκείται από ανθρώπους όχι δογματικούς με μονολιθική νοοτροπία, αλλά καλλιεργημένους και καλοπροαίρετους και που, τέλος, δεν κυριαρχούνται από συμπλέγματα κατωτερότητας, τάσεις αρριβισμού και στείρας άρνησης. Κυρίως, όποιος σέβεται την κριτική, ως λειτουργία, φοβάται ειλικρινά μήπως σε κάποιες αρνητικές διαπιστώσεις του έχει δίκιο και ακόμη φοβάται κάποιους ανθρώπους: αυτούς που έχουν πάντα δίκιο (π.χ. οι δικτάτορες, φανατικοί, μισαλλόδοξοι, ημιμαθείς κ.λπ.).
Είναι αναμφίλεκτο ότι η σωστή κριτική έχει ευμενή αποτελέσματα σ' όλα τα επίπεδα της ζωής. Όταν οι άνθρωποι ζουν σε περιβάλλον που ευνοεί και προωθεί την ανάπτυξη της κριτικής, μαθαίνουν να σκέπτονται, να προβληματίζονται, ν' απορούν και να ερωτούν. Και το σπουδαιότερο: ν' απαιτούν απαντήσεις. Μαθαίνουν να βελτιώνονται, ν' αποκτούν αίσθημα κοινωνικής ευθύνης, ν' αναθεωρούν τις απόψεις τους ή και να τις απορρίπτουν. Συχνά μάλιστα να υιοθετούν την άποψη κάποιου με τον οποίο βρίσκονταν σε αντίθεση. Αυτό συνιστά προαγωγή του δημοκρατικού ήθους, διευκολύνει κάποιες συναινετικές διαδικασίες, αποδιώχνει την αδιαλλαξία, βοηθά στη διαφύλαξη αξιών και αρχών, στη διασφάλιση της κοινωνικής ισορροπίας και αποτρέπει διάφορες κοινωνικο-ανατρεπτικές τάσεις, που μπορούν ν' αντιμετωπιστούν με μια καλοπροαίρετη αντιπαράθεση γνωμών. Είναι, λοιπόν, για τη δημοκρατία η κριτική ένα είδος προληπτικής ιατρικής. Προλαμβάνει το κακό, προτού πάρει μεγάλες διαστάσεις.
Υπό την έννοια αυτή η κριτική είναι και μέσο διαπαιδαγώγησης του πολίτη. Τον βοηθά στο να συνειδητοποιήσει το χρέος του, να συναισθανθεί πως έχει δικαιώματα, που συνοδεύονται από ισομεγέθεις υποχρεώσεις. Ο πολίτης μέσα από μια λειτουργία κριτικών διαδικασιών αντιλαμβάνεται πως το σκεπτικό ενός λόγου συμπληρώνεται από το σκεπτικό ενός αντι-λόγου. Το "αντικειμενικό", που αποτελεί τη φιλοσοφία της δημοκρατίας, ουσιαστικά είναι συμφυρμός όλων των υποκειμενικών κρίσεων.
Δεν είναι κούφιος λόγος, λοιπόν, το να υποστηρίξει κανείς πως η κριτική είναι ο θεμέλιος λίθος του οικοδομήματος της δημοκρατίας. Αυτή είναι που "νευρώνει" όλα τα όργανα του κοινoνικού οργανισμού. Δημοκρατία σημαίνει συμμετοχή. Ως ένα βαθμό η συμμετοχή στην πολιτική ζωή εξαρτάται από τη "σχέση κριτικής" που αναπτύσσεται μεταξύ των ανθρώπων. Ο όρος "σχέση" εξηγεί τον πολύπλευρο, μα περισσότερο αμφίδρομο χαρακτήρα της κριτικής. Ένας απλουστευτικός ορισμός θέλει την κριτική σαν μια μηχανή διορθωτική και ταυτόχρονα μηχανή προαγωγής των δημοκρατικών θεσμών. Η λαϊκή συμμετοχή στην πολιτική ζωή βρίσκει πρόσφορο έδαφος επέκτασης μέσω της κριτικής. Έτσι η γνώμη τού καθενός γίνεται "οξυγονούχος χυμός", που βοηθά στην ομαλή λειτουργία της δημοκρατίας.
Οι τομείς στους οποίους απευθύνεται η κριτική του πολίτη είναι πολλοί. Κατά πρώτο λόγο, κάθε μορφή εξουσίας. Είναι χαρακτηριστικό πως μια κυβέρνηση χάνει την ικανότητα δράσης, όταν δε μεταφέρονται σ' αυτή οι σκέψεις-κρίσεις των πολιτών. Κατά δεύτερο λόγο, η κριτική είναι αναγκαία στις μεταξύ των ανθρώπων σχέσεις, γιατί συμβάλλει στη βελτίωση των κοινωνικών ηθών. Όλη η κοινωνική συμπεριφορά είναι ένα απέραντο πεδίο κριτικής. Έτσι, όταν οι άνθρωποι μάθουν να κρίνουν και —το σπουδαιότερο— να κρίνονται, τότε η κοινωνία δημοκρατείται, που σημαίνει ότι υιοθετεί πρακτικές δημοκρατικής συμπεριφοράς.
Εφόσον η κριτική είναι ο θερμοστάτης, που ρυθμίζεται, αλλά και ρυθμίζει τη δημοκρατία κράτους και κοινωνίας, εφόσον την απεικονίζει αλλά συγχρόνως δείχνει τον  κίνδυνο,  όταν  αυτός  πλησιάζει, δικαιολογημένα θεωρείται πολύτιμο και αναγκαίο συστατικό της δημοκρατίας. Δεν επιτρέπει στο δογματισμό, στον αρριβισμό, σε μη τιμητικές φιλήδονες τάσεις, στη συμφεροντολογία και στην ολοκληρωτική νοοτροπία να έλθουν στην επιφάνεια. Εκτοπίζει το φανατισμό, καταπολεμά την παθητικότητα κι επιβάλλει την ορθολογιστική και δυναμική στάση απέναντι στη ζωή. Η κριτική μετατρέπει τον υπήκοο σε πολίτη.
Όμως, η κριτική στο ατομικό, κοινωνικό και πολιτικό επίπεδο δεν πρέπει να ξεφεύγει από τα όρια της ευπρέπειας, γιατί επέρχεται παραποίηση: κακοήθεια, χοντροκοπιά, κουτσομπολιό, μονομέρεια. Με το τελευταίο εννοούμε το να βλέπουμε το κακό και να αγνοούμε το καλό, που ίσως είναι περισσότερο. Η παρα-κριτική —αν μπορούμε να τη χαρακτηρίσουμε έτσι— είναι προϊόν ατελούς καλλιέργειας, σωστής παιδείας και αγωγής, μειωμένης αντιληπτικής και πνευματικής ικανότητας, καθώς επίσης και επιβολής στη συνείδηση κάποιων "στερεοτύπων", δηλαδή ιδεών και εικόνων που υπάρχουν έτοιμες στο κεφάλι κι εμποδίζουν την ανάπτυξη της κρίσης, μια και υπάρχει διαμορφωμένη μία και μόνη κρίση.
Η παρα-κριτική είναι συστατικό ανελεύθερων καθεστώτων και αντιδημοκρατικών κοινωνιών και νοοτροπιών, όπου ο άνθρωπος δεν υπηρετεί τη λειτουργία τού "άνω θρώσκειν" αλλά του "κάτω θρώσκειν". Απεναντίας, η κριτική διαπλάθει συνειδητούς κι ευσυνείδητους πολίτες, με ολοκληρωμένη προσωπικότητα, με ισορροπημένο ψυχισμό, κυρίως όμως πολίτες με γνώμη. Ίσως βέβαια η γνώμη αυτή να μην είναι σωστή αλλ' αυτό δεν είναι λόγος να μη λεχθεί. Το χειρότερο σε μια δημοκρατία είναι το να μη λέγεται κάποια άποψη. Έστω κι αν είναι εσφαλμένη, ωφελεί, γιατί κινεί κάποιους νοητικούς μηχανισμούς για την κατάρριψη ή τη διόρθωση της. Η κριτική, όπως και η δημοκρατία, δεν είναι στατική και αμετακίνητη αλλά καθολική και διαρκώς ανανεούμενη λειτουργία, που ανάλογα με τα δεδομένα της εποχής συγχρονίζεται και εκσυγχρονίζεται. Το βασικό πάντως είναι ότι δημιουργεί ενεργούς κι όχι ληθαργικούς πολίτες· υποκείμενα της ιστορίας και όχι απλά αντικείμενα της ιστορικής εξέλιξης.
(17 Απριλίου 1986)

Δεν υπάρχουν σχόλια:

LinkWithin

Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...