Σάββατο, 15 Δεκεμβρίου 2018

Αρεοπαγητικός [Ι].

Ισοκράτους, Αρεοπαγητικός [έκδοση de Agostini, 2005, μετάφραση Έφης Ταμπακάκη, Νίκος Νικολίτσης, σελίδες 151-189]. ΠΗΓΗ.
§ 1. Φαντάζομαι ότι πολλοί από σας θα σκέφτεστε: «Μα πώς την εννοεί αυτός την έννοια της ασφάλειας;»· και θ' απορείτε που ζήτησα να πάρω το λόγο και να εμφανιστώ ενώπιον σας για να μιλήσω απ' αυτό το βήμα· λες και η πόλη βρίσκεται σε κίνδυνο ή κάτι δεν πάει καλά στη λειτουργία του πολιτεύματος. Μα εδώ έχουμε περισσότερες από διακόσιες τριήρεις, περνάμε περίοδο ειρήνης στην ευρύτερη περιοχή, είμαστε κυρίαρχοι στη θάλασσα· επιπλέον έχουμε πολλούς συμμάχους έτοιμους να μας συμπαρασταθούν αν υπάρξει κάποια ανάγκη κι ακόμη περισσότερους που καταβάλλουν τις επιβαλλόμενες συνεισφορές τους και κάνουν ό,τι τους προστάζουμε. Τη στιγμή που έχουμε όλα αυτά, θα έλεγε κανείς ότι το λογικό είναι να νιώθουμε τη σιγουριά ότι απέχουμε πολύ απ' το να κινδυνεύουμε και πως, αντίθετα, είναι οι εχθροί μας εκείνοι που πρέπει να φοβούνται και να προβληματίζονται για την ασφάλεια τους.
§ 2. Μ' αυτή τη λογική βέβαια είναι φυσικό να υποτιμάτε την παρουσία μου εδώ και να πιστεύετε ότι με τέτοια ισχύ θα κατακτήσετε όλη την Ελλάδα· όμως εμένα τα ίδια ακριβώς πράγματα με κάνουν να φοβάμαι. Γιατί παρατηρώ ότι οι πόλεις εκείνες που φαντάζονται ότι βρίσκονται στην καλύτερη δυνατή κατάσταση ακολουθούν τις πιο λανθασμένες πολιτικές κι εκείνες που έχουν υπερβολική αυτοπεποίθηση βρίσκονται αντιμέτωπες με τους περισσότερους κινδύνους. Η αιτία αυτών των πραγμάτων βρίσκεται στο ότι τα καλά και τα κακά δεν έρχονται στους ανθρώπους καθαρά το ένα ή καθαρά το άλλο, αλλά μαζί με τα πλούτη και τη δύναμη έρχεται χωρίς καθυστέρηση η αφροσύνη και το επακόλουθο της, η ασυδοσία, ενώ μαζί με τις στερήσεις και την έλλειψη ισχύος η σωφροσύνη και η αίσθηση του μέτρου· έτσι που να είναι δύσκολο τελικά ν' αποφασίσει κανείς τι απ' τα δύο θα ήταν καλύτερο ν' αφήσει κληρονομιά στα παιδιά του. Γιατί μπορούμε να δούμε ότι απ' την κληρονομιά που φαίνεται πιο ταπεινή προκύπτει κατά κανόνα πρόοδος· στον αντίποδα, από εκείνη που αναντίρρητα είναι καλύτερη, η κατάσταση των ανθρώπων έχει την τάση να χειροτερεύει. Γι' αυτά που λέω μπορώ να φέρω πάρα πολλά παραδείγματα από την ιδιωτική ζωή (γιατί πολύ συχνά έχουμε γίνει μάρτυρες τέτοιων μεταβολών), αλλά πιο σπουδαία και πιο γνωστά σ' εσάς που μ' ακούτε είναι τα παραδείγματα απ' αυτά που συνέβησαν σε μας και στους Λακεδαιμόνιους.
§ 3. Εμείς, καταρχήν, παρόλο που η πόλη μας είχε καταστραφεί από τους βαρβάρους, καταφέραμε μετά να ξεπεράσουμε όλους τους Έλληνες· κι αυτό γιατί είχαμε φόβο και ήμαστε προσεκτικοί σε όλα τα ζητήματα· όταν όμως αρχίσαμε να πιστεύουμε ότι είχαμε δύναμη ακατανίκητη, λίγο έλειψε να υποδουλωθούμε. Αλλά και οι Λακεδαιμόνιοι, απ' τη μεριά τους, ενώ στα παλιά χρόνια ξεκίνησαν από πόλεις ασήμαντες και ανίσχυρες, κατάφεραν μετά, χάρη στη μετρημένη και στρατιωτική ζωή τους, να κυριαρχήσουν στην Πελοπόννησο· ύστερα όμως, επειδή πήραν τα μυαλά τους αέρα, βρέθηκαν αντιμέτωποι με τους κινδύνους που αντιμετωπίσαμε κι εμείς· κι αυτό παρόλο που -ή μάλλον επειδή-είχαν κατακτήσει την κυριαρχία και στη στεριά και στη θάλασσα.
Επομένως, όποιος είναι γνώστης αυτών των μεταβολών και της ανατροπής τόσο μεγάλων δυνάμεων σε τόσο σύντομο χρόνο και παρ' όλα αυτά δίνει βάση στα σημερινά δεδομένα, είναι πολύ ανόητος. Πολύ περισσότερο που αυτή τη στιγμή η πόλη μας βρίσκεται σε πολύ χειρότερη μοίρα απ' ό,τι τότε, ενώ παράλληλα έχει αναζωπυρωθεί το μίσος των Ελλήνων εναντίον μας και η εχθρότητα προς το βασιλιά των Περσών, πράγματα τα οποία έγιναν τότε η αιτία της στρατιωτικής μας καταστροφής.
§ 4. Από την άλλη μεριά, δεν ξέρω τι να υποθέσω: ότι δεν σας ενδιαφέρουν καθόλου τα ζητήματα της πόλης ή ότι νοιάζεστε μεν, αλλά έχετε χάσει την επαφή σας με την πραγματικότητα σε τέτοιο βαθμό που δεν  αντιλαμβάνεστε τη σύγχυση που επικρατεί στο χειρισμό των πραγμάτων; Πώς αλλιώς να εξηγήσω τη συμπεριφορά σας! Εδώ έχουμε χάσει όλες τις πόλεις που είχαμε στη Θράκη, έχουμε ξοδέψει χωρίς αποτέλεσμα περισσότερα από χίλια τάλαντα στους μισθοφόρους, έχουμε χάσει κάθε υπόληψη στους Έλληνες ενώ έχουμε κερδίσει την εχθρότητα των βαρβάρων επιπλέον, έχουμε αναγκαστεί να σώζουμε τους φίλους των Θηβαίων, ενώ τους συμμάχους τους δικούς μας τους έχουμε καταστρέψει. Κι από πάνω τι κάνουμε; Για όλα αυτά έχουμε ήδη δυο φορές μέχρι τώρα προσφέρει θυσίες στους θεούς για να τους ευχαριστήσουμε για τα καλά μαντάτα, ενώ δείχνουμε τέτοια απροθυμία να συγκεντρωθούμε και να συζητήσουμε στη λαϊκή συνέλευση, λες και είμαστε από κείνους που κάνουν τα πάντα στην εντέλεια.
Βέβαια, ανάλογα με τις πράξεις μας είναι και τα παθήματα μας. Διότι τίποτε δεν μπορεί να πάει κατ' ευχήν εκεί που δεν σκέφτονται σωστά για το σύνολο της διοίκησης. Μπορεί να έχουν κάποια επιτυχία σε κάτι είτε από τύχη είτε χάρη στην ικανότητα ενός ανδρός, αλλά δεν περνάει πολύς καιρός και βρίσκονται πάλι αντιμέτωποι με τα ίδια προβλήματα και τις ίδιες δυσκολίες. Αυτό μπορεί να το καταλάβει κανείς απ' όσα έχουν συμβεί σε μας.
§ 5. Ενώ ολόκληρη η Ελλάδα είχε περάσει στην κυριαρχία μας μετά τη ναυμαχία του Κόνωνα και την περίοδο που ήταν μ' επιτυχία στρατηγός ο Τιμόθεος, ούτε στιγμή δεν μπορέσαμε να κρατήσουμε τις επιτυχίες μας, παρά τις σκορπίσαμε και τις εξαφανίσαμε. Γιατί δεν έχουμε έναν τρόπο διακυβέρνησης που να χειρίζεται σωστά τα πράγματα, μα ούτε και τον επιδιώκουμε στην ουσία. Ωστόσο, το ξέρουμε καλά όλοι ότι οι επιτυχίες έρχονται και παραμένουν σ' εκείνους που διοικούν την πόλη τους με τη μεγαλύτερη αρετή και σωφροσύνη, κι όχι σ' εκείνους που έχουν χτισμένα γύρω τους ισχυρά και μεγάλα τείχη, ούτε σ' εκείνους που είναι συγκεντρωμένοι με πολλούς ανθρώπους όλοι μαζί στον ίδιο τόπο. Γιατί η ψυχή της πόλης δεν είναι τίποτε άλλο παρά ο τρόπος διακυβέρνησης της· αυτός είναι για την πόλη ό,τι είναι το μυαλό για το, σώμα. Απ' αυτόν εξαρτάται η κάθε σκέψη και η κάθε απόφαση· χάρη σ' αυτόν μπορούν να κρατηθούν τα καλά και να αποφευχθούν οι συμφορές· σ' αντιστοιχία μ' αυτόν διαμορφώνονται νομοτελειακά και οι νόμοι και οι ρήτορες και οι απλοί πολίτες και, επίσης νομοτελειακά, οι πράξεις κάθε κατηγορίας πολιτών είναι αντίστοιχες με αυτή ή εκείνη τη λειτουργία του πολιτεύματος. Εμείς, λοιπόν, ενώ έχουμε έναν τρόπο διακυβέρνησης φαύλο, δεν νοιαζόμαστε καθόλου γι' αυτόν, ούτε και σκεφτόμαστε πώς να τον διορθώσουμε. Αντίθετα, καθόμαστε στα μαγαζιά μας και βρίζουμε για την κατάσταση στην οποία έχουμε φτάσει· λέμε πως δεν είχαμε ποτέ χειρότερη πολιτική από τότε που καθιερώθηκε η δημοκρατία· στην πράξη όμως και την περίοδο που ήταν μ' επιτυχία στρατηγός ο Τιμόθεος, ούτε στιγμή δεν μπορέσαμε να κρατήσουμε τις επιτυχίες μας, παρά τις σκορπίσαμε και τις εξαφανίσαμε. Γιατί δεν έχουμε έναν τρόπο διακυβέρνησης που να χειρίζεται σωστά τα πράγματα, μα ούτε και τον επιδιώκουμε στην ουσία. Εμείς, λοιπόν, ενώ έχουμε έναν τρόπο διακυβέρνησης φαύλο, δεν νοιαζόμαστε καθόλου γι' αυτόν, ούτε και σκεφτόμαστε πώς να τον διορθώσουμε. Αντίθετα, καθόμαστε στα μαγαζιά μας και βρίζουμε για την κατάσταση στην οποία έχουμε φτάσει· λέμε πως δεν είχαμε ποτέ χειρότερη πολιτική από τότε που καθιερώθηκε η δημοκρατία· στην πράξη όμως και στο βάθος του μυαλού μας, μας ικανοποιεί πιο πολύ αυτός ο τρόπος διακυβέρνησης παρά εκείνος που κληρονομήσαμε απ' τους προγόνους μας. Αυτόν ακριβώς τον τρόπο θέλω να υπερασπίσω, σ' αυτόν σκοπεύω ν' αναφερθώ και γι' αυτό ζήτησα να εμφανιστώ ενώπιον σας για να μιλήσω απ' αυτό το βήμα·      
§ 6. Γιατί με μία προϋπόθεση μόνο μπορούν να αποτραπούν τόσο οι μελλοντικοί κίνδυνοι όσο και οι συμφορές του παρόντος: να θελήσουμε να επαναφέρουμε εκείνη τη δημοκρατία που τη θεμελίωσε με τους νόμους του ο Σόλωνας, ο πιο μεγάλος φίλος του λαού, και που την αποκατέστησε με νέα χαρακτηριστικά ο Κλεισθένης, ο άνθρωπος που έδιωξε τους τυράννους και ξανάφερε το λαό στην εξουσία. Απ' αυτή τη δημοκρατία δεν πρόκειται να βρούμε μήτε πιο φιλολαϊκή μήτε πιο συμφέρουσα για την πόλη. Κι υπάρχει απόδειξη πολύ μεγάλη· εκείνοι που είχαν αυτή τη δημοκρατία τότε έκαναν πολλά και έξοχα έργα κι απόκτησαν μεγάλη φήμη σε όλους τους ανθρώπους, με αποτέλεσμα να γίνουν ηγέτες των Ελλήνων με τη δική τους συγκατάθεση και αποδοχή· αντίθετα, όσοι στο παρελθόν επιθυμήσανε τον τρόπο διακυβέρνησης που κυριαρχεί στις μέρες μας μισήθηκαν απ' όλο τον κόσμο και τους βρήκαν πολλές και φοβερές συμφορές, με αποτέλεσμα να φτάσουν στα πρόθυρα της απόλυτης καταστροφής. Πώς γίνεται, λοιπόν, να πρέπει να επαινούμε ή να ανεχόμαστε αυτό τον τρόπο διακυβέρνησης, που στο παρελθόν έφερε τόσα πολλά κακά και που τώρα, χρόνο με το χρόνο, γίνεται όλο και χειρότερος; Και πώς γίνεται να μην πρέπει να φοβόμαστε μήπως με μια τέτοια εξέλιξη εξοκείλουμε τελικά σε καταστάσεις πολύ σκληρότερες απ' αυτές που βρεθήκαμε άλλοτε;
§ 7. Και για να μη στηρίξετε την επιλογή σας και την κρίση σας μόνο στη συνοπτική εικόνα που έχετε σχηματίσει ακούγοντας όσα είπα μέχρι τώρα, αλλά στην ακριβή γνώση των δύο αυτών τρόπων διακυβέρνησης, εκείνο που χρειάζεται να κάνετε εσείς είναι ν' ακούσετε με προσοχή όσα λέω, κι εγώ, απ' την άλλη, θα προσπαθήσω να σας τους αναλύσω και τους δύο με τη μεγαλύτερη δυνατή συντομία.
§ 8. Αυτοί που βρίσκονταν στο τιμόνι της πόλης εκείνο τον καιρό δεν εγκαθιδρύσανε ένα πολίτευμα που κατ' όνομα μόνο να είναι το πιο φιλελεύθερο και το πιο πολιτισμένο, ενώ στις πράξεις να εμφανίζεται διαφορετικό σε όσους το υφίσταντο· ούτε πολίτευμα που να εκπαιδεύει τους πολίτες με τέτοιον τρόπο ώστε να θεωρούν δημοκρατία την ασυδοσία, ελευθερία την παρανομία, ισονομία την αμετροέπεια και ευημερία την απόλυτη εξουσία να κάνουν ό,τι θέλουν· αντίθετα, δείχνοντας την απέχθεια τους σ' αυτού του είδους τους ανθρώπους και επιβάλλοντας τους τιμωρίες, πέτυχαν να κάνουν όλους τους πολίτες πιο ηθικούς και πιο λογικούς. Αλλά εκείνο που συνέβαλε τα μέγιστα στη σωστή διοίκηση της πόλης ήταν ότι από τα δύο είδη ισότητας που πιστεύεται ότι υπάρχουν -το ένα που απονέμει σε όλους τα ίδια χωρίς διάκριση και το άλλο που στον καθένα απονέμει αυτό που του αρμόζει- δεν αγνοούσαν ποιο είναι το χρησιμότερο· απέρριπταν την ισότητα σύμφωνα με την οποία αντιμετωπίζονται με τον ίδιο τρόπο τόσο οι καλοί όσο και οι κακοί πολίτες, πιστεύοντας ότι δεν είναι δίκαιη, και προτιμούσαν εκείνη σύμφωνα με την οποία ο καθένας τιμάται ή τιμωρείται ανάλογα με την αξία του· με βάση αυτή κυβερνούσαν την πόλη, κι έτσι δεν έβαζαν τους πάντες αδιακρίτως σε κλήρωση για τα διάφορα αξιώματα, παρά εκλέγανε τους πιο ηθικούς και ικανούς για το κάθε έργο. Γιατί είχαν την πεποίθηση ότι ανάλογο με το ήθος των ασκούντων τις εξουσίες θα ήταν και το ήθος των υπόλοιπων πολιτών. Έπειτα πίστευαν κιόλας ότι αυτού του τύπου η επιλογή των υποψήφιων αρχόντων είχε πιο δημοκρατικό χαρακτήρα απ' ό,τι η απλή κλήρωση· γιατί θεωρούσαν ότι με την κλήρωση θα επιβράβευαν την τύχη και πολλές φορές θα έπαιρναν την εξουσία οι συμπαθούντες το ολιγαρχικό πολίτευμα, ενώ με τη διαδικασία της επιλογής των πιο άξιων αντρών ο λαός θα είχε στα χέρια του την εξουσία να εκλέξει αυτούς που ήταν απόλυτα πιστοί στο υπάρχον καθεστώς.
§ 9. Και η αιτία που αυτά δεν προκαλούσαν τη δυσαρέσκεια της πλειοψηφίας και δεν τσακώνονταν για τα αξιώματα ήταν το ότι είχαν μάθει να είναι εργατικοί και οικονόμοι· όχι ν' αδιαφορούν για τις περιουσίες τους και να βάζουν στο μάτι τις ξένες, ούτε να τα βγάζουν πέρα με τα λεφτά του δημοσίου μα, αντίθετα, οι δημόσιες ανάγκες να καλύπτονται απ' τη δική τους περιουσία, αν ποτέ χρειαζόταν κι ούτε να ξέρουν με περισσότερη ακρίβεια τα έσοδα που τους προκύπτουν απ' τις υπηρεσίες τους προς το δημόσιο παρά εκείνα που αποκτούν απ' τη διαχείριση των δικών τους πόρων. Κι έτσι απείχαν απ' τα δημόσια αξιώματα τόσο πολύ, που ήταν πιο δύσκολο τότε να βρεις ανθρώπους που να θέλουν να πάρουν κάποιο αξίωμα παρά να βρεις σήμερα ανθρώπους που να μην παρακαλούν γι' αυτό. Γιατί για εκείνους η φροντίδα για τα κοινά δεν ήταν εμπορική επιχείρηση, αλλά υπηρεσία προς την πόλη, και την πρώτη μέρα που αναλάμβαναν κάποιο αξίωμα, δεν κοίταζαν αν είχε μείνει απ' τους προκατόχους τους κάποιο περίσσευμα που δεν το είχαν πάρει, αλλά εκείνο που τους έκαιγε κυρίως ήταν μήπως εκείνοι είχαν παραμελήσει κάποια υπόθεση που έπρεπε επειγόντως να διεκπεραιώσουν αυτοί. Με λίγα λόγια, εκείνοι είχαν κάνει μια σαφή διάκριση: ότι ο λαός πρέπει, ως ανώτατος άρχων, να ορίζει τις αρχές, να τιμωρεί όσους δεν εκτελούν σωστά τα καθήκοντα τους και να παίζει το ρόλο του τελικού κριτή στα θέματα που δεν υπάρχει ενιαία άποψη, ενώ όσοι διαθέτουν ελεύθερο χρόνο και αρκετή περιουσία να αναλαμβάνουν δημόσια καθήκοντα, ως υπηρέτες, και, στην περίπτωση που αποδειχτούν συνεπείς και ευσυνείδητοι, να επαινούνται και να απολαμβάνουν τη χαρά αυτής της τιμής, αλλά, στην περίπτωση που η διοίκηση τους δεν είναι χρηστή και σύννομη, να αντιμετωπίζουν αυστηρές τιμωρίες χωρίς κανένα έλεος. Επιτέλους, λοιπόν πώς είναι δυνατό να βρει κανείς δημοκρατία πιο σταθερή και πιο δίκαιη απ' αυτήν η οποία αναθέτει την εκτελεστική εξουσία στους ικανότερους άντρες, ενώ ταυτόχρονα τοποθετεί πάνω απ' αυτούς, κυρίαρχο το λαό;
§ 10. Τέτοιους, λοιπόν, κανόνες είχαν εκείνοι για τη λειτουργία του πολιτεύματος· με βάση αυτούς, είναι εύκολο να καταλάβουμε πόσο σωστά και νόμιμα πραγματοποιούσαν και τις καθημερινές δραστηριότητες. Γιατί, εκεί που υπάρχουν καλές βάσεις για τη συνολική λειτουργία της πόλης δεν μπορεί παρά να ακολουθούν στην ίδια κατεύθυνση και οι επιμέρους λειτουργίες.
§ 11. Ας κάνουμε την αρχή με τα καθήκοντα τους απέναντι στους θεούς - το σωστό είναι αυτό να βάλουμε πρώτο· οι λατρευτικές εκδηλώσεις προς τους θεούς και οι μυστικές τελετουργίες γίνονταν όταν έπρεπε, με βάση τα καθιερωμένα, και όπως άρμοζε για την κάθε περίπτωση! Όχι να στέλνουν στο βωμό πομπή τριακοσίων ταύρων, όποτε τους κατέβαινε, κι από την άλλη να ξεχνούν τις πατροπαράδοτες θυσίες, όποτε τύχαινε! Όχι να τελούν με μεγαλοπρέπεια και χλιδή τις επείσακτες γιορτές, που συνοδεύονται από συμπόσια, κι από την άλλη να κάνουν έρανο για τις πιο ιερές θυσίες! Μοναδική τους έγνοια ήταν πώς να μην καταργήσουν κανένα πατροπαράδοτο έθιμο και πώς να μην εισαγάγουν κάτι που δεν ήταν σύμφωνο με τα καθιερωμένα· γιατί πίστευαν ότι η ευσέβεια δεν φαίνεται στη χλιδή, αλλά στην πιστή τήρηση όσων παρέλαβαν απ' τους προγόνους. Έτσι, και οι θεοί, απ' τη μεριά τους, τους έστελναν τα δώρα τους όχι απότομα κι ακανόνιστα, αλλά στο χρόνο που ήταν ο κατάλληλος τόσο για τις άλλες αγροτικές δουλειές όσο και για Δεν είχαν, δηλαδή, ομόνοια μόνο για τα κοινά· και στην ιδιωτική ζωή υπήρχε πρόνοια του ενός για τον άλλο, αυτή που πρέπει να δείχνουν οι λογικοί άνθρωποι που μοιράζονται την ίδια πατρίδα. Οι πολίτες που ήταν πιο φτωχοί ούτε κατά διάνοια δεν φθονούσαν τους πιο πλούσιους· τόσο, που νοιάζονταν για τις μεγάλες περιουσίες όσο ακριβώς και για τις δικές τους· γιατί πίστευαν ότι η ευημερία των πλουσίων συνεπάγεται και τη δική τους δυνατότητα να έχουν πόρους και να ζουν καλά. Απ' τη μεριά τους πάλι, οι ιδιοκτήτες των μεγάλων περιουσιών κάθε άλλο παρά περιφρονούσαν αυτούς που βρίσκονταν σε χειρότερη μοίρα· ίσα ίσα, θεωρούσαν ντροπή τους την ανέχεια των συμπολιτών τους και γι' αυτό έπαιρναν μέτρα ενάντια στη φτώχεια: σε άλλους έδιναν κτήματα να τα καλλιεργούν με χαμηλά ενοίκια, άλλους τους έστελναν να κάνουν εμπόριο σε ξένα μέρη και σ' άλλους δίνανε το αρχικό κεφάλαιο για να ξεκινήσουν διάφορες εργασίες. Γιατί δεν φοβόντουσαν ούτε πως θα χάσουν τα λεφτά τους όλα ούτε πως θα μπούνε σε μεγάλους μπελάδες για να πάρουν ύστερα ένα μέρος μόνο απ' τα χρωστούμενα· αντίθετα, είχαν την ίδια σιγουριά για τα χρήματα που είχαν δανείσει όση και για εκείνα που φύλαγαν μέσα στο ίδιο τους το σπίτι. Γιατί βλέπανε ότι οι δικαστές που ήταν επιφορτισμένοι με τις οικονομικές συναλλαγές δεν καθοδηγούνταν στις αποφάσεις τους από το αίσθημα της επιείκειας, αλλά τηρούσαν πιστά τους νόμους και δεν κοίταζαν, μέσα απ' τις δίκες των άλλων, να δημιουργούν προηγούμενο ώστε και οι ίδιοι να έχουν το δικαίωμα να αδικήσουν αργότερα· αντίθετα, ήταν πιο αυστηροί κι απ' τους ίδιους τους θιγόμενους για τους παραβάτες και πίστευαν ότι η απιστία περισσότερο βλάπτει τους φτωχούς παρά τους μεγαλοϊδιοκτήτες. Γιατί οι πλούσιοι, αν σταματήσουν να δανείζουν, απλώς θα χάσουν λίγους τόκους παραπάνω, ενώ οι φτωχοί, αν χάσουν τους υποστηρικτές τους, θα πέσουν στην απόλυτη  εξαθλίωση. Κι έτσι, λοιπόν, χάρη στην εμπιστοσύνη που υπήρχε, κανείς δεν έκρυβε πως είναι πλούσιος ούτε είχε κανένα δισταγμό να προσφέρει δάνεια· αντίθετα, οι δανειστές πιο πολύ χαίρονταν όταν έβλεπαν να έρχονται δανειολήπτες παρά όταν έβλεπαν τους οφειλέτες που έρχονταν να πληρώσουν. Κι έτσι τα δύο καλά που κάθε λογικός άνθρωπος θα επιθυμούσε, τα είχαν και τα δύο: και τους συμπολίτες τους βοηθούσαν και τα λεφτά τους αυγάτιζαν. Και το σημαντικότερο αποτέλεσμα των καλών σχέσεων μεταξύ των πολιτών ποιο ήταν; Οι περιουσίες, απ' τη μια, ήταν ασφαλείς στα χέρια των νόμιμων κατόχων, η χρήση τους, απ' την άλλη, ήταν ανοιχτή σε όλους τους πολίτες που τις χρειάζονταν.τη συγκομιδή των καρπών.
§ 12. Έτσι περίπου χειρίζονταν και τις μεταξύ τους υποθέσεις.
§ 13. Ίσως κάποιος κάνει την παρατήρηση γι' αυτά που έχω πει ως τώρα, ότι ναι μεν επαινώ την τότε κατάσταση, αλλά δεν λέω κουβέντα για τις αιτίες που τους επέτρεπαν να διαχειρίζονται τόσο καλά και τις ιδιωτικές και τις πολιτικές υποθέσεις. Εγώ πιστεύω ότι έχω πει κάποια πράγματα και γι' αυτές, ωστόσο θα προσπαθήσω να μιλήσω ακόμη πιο αναλυτικά και ξεκάθαρα.
§ 14. Εκείνοι, λοιπόν, είχαν πολλούς ειδικούς δασκάλους που τους επιτηρούσαν και τους εκπαίδευαν όσο ήταν νέοι· ωστόσο δεν περιορίζονταν σ' αυτό, ώστε, όταν πέρναγαν τις δοκιμασίες και εντάσσονταν στην τάξη των ανδρών, να μπορούν να κάνουν ό,τι ήθελαν, αλλά στην ώριμη ηλικία ακριβώς η επιτήρηση ήταν πιο στενή απ' ό,τι όταν ήταν νέοι. Συγκεκριμένα, τόσο μεγάλο ήταν το ενδιαφέρον που έδειχναν οι πρόγονοι μας για την κοσμιότητα των πολιτών, ώστε είχαν αναθέσει την παρακολούθηση της στη βουλή του Αρείου Πάγου, στην οποία δεν επιτρεπόταν να μετέχουν άλλοι παρά μόνο πολίτες που προέρχονταν από οικογένειες ευγενών και που αποδεδειγμένα διέθεταν εξαιρετική αρετή και κοσμιότητα· γι' αυτό, άλλωστε, και ξεχώριζε ο Άρειος Πάγος ανάμεσα σ' όλα τα συμβούλια που υπήρχαν στην Ελλάδα.
15. Και μπορούμε να θεωρήσουμε ως ένδειξη της κατάστασης που επικρατούσε τότε αυτά που ισχύουν ακόμη και σήμερα· ακόμη και σήμερα, παρόλο που υπάρχει πια μεγάλη αδιαφορία για ό,τι έχει σχέση με την εκλογή και τον έλεγχο των αρχόντων, μπορούμε να δούμε ότι αυτοί που σ' ό,τι άλλο κάνουν είναι ανυπόφοροι, όταν ανηφορίσουν προς τα κει και περάσουνε την πόρτα του Αρείου Πάγου, φοβούνται πλέον να δείξουν την πραγματική τους φύση και συμπεριφέρονται σύμφωνα με τους κανόνες και τις συνήθειες που ισχύουν εκεί, χωρίς να δείχνουν τόσο τα άσχημα ελαττώματα τους. Τόσο φόβο εμπνεύσανε εκείνοι στους φαύλους ανθρώπους και τέτοια είναι η ανάμνηση της αρετής και της σωφροσύνης τους που άφησαν στη θέση αυτή.
§ 16. Σ' ένα τέτοιο Συμβούλιο, λοιπόν, όπως είπα, ανέθεσαν το έργο της τήρησης της ηθικής τάξης, ένα συμβούλιο που πίστευε ότι είναι μακριά νυχτωμένοι όσοι νομίζουν πως οι εξαιρετικότεροι πολίτες βγαίνουν στις πόλεις που οι νόμοι τυχαίνει να έχουν θεσπιστεί με απόλυτη ακρίβεια· γιατί, αν ήταν έτσι, δεν θα υπήρχε κανένα εμπόδιο να είναι όλοι οι  Έλληνες ίδιοι, αφού είναι εύκολο να πάρουν ο ένας απ' τον άλλον τους γραπτούς κανόνες και να τους   αντιγράψουν. Μα δεν προκόβουν με τους νόμους οι   άνθρωποι στην αρετή - έτσι πίστευαν σ' αυτό το Συμβούλιο· η αρετή αναπτύσσεται μέσα απ' τις καθημερινές συνήθειες. Γιατί, κατά κανόνα, ο χαρακτήρας των ανθρώπων διαμορφώνεται αντίστοιχα προς την εκπαίδευση που θα πάρει ο καθένας. Ακόμη παραπέρα, η πολυνομία, πίστευαν, και η πολλή ακρίβεια, που φτάνει και στην τελευταία λεπτομέρεια, αποτελούν ένδειξη ότι αυτή η πόλη δεν διοικείται σωστά· γιατί αυτό δείχνει ότι αναγκάζονται να θεσπίζουν όλο και περισσότερους νόμους στην προσπάθεια τους να ανακόψουν την επέκταση των αδικημάτων. Εκείνοι, αντίθετα, πίστευαν ότι αυτοί που θέλουν να έχουν ένα σωστό σύστημα διακυβέρνησης δεν πρέπει να γεμίζουν τις στοές με καταλόγους γεμάτους νόμους και ψηφίσματα, αλλά να έχουν το δίκαιο μες στις ψυχές τους· γιατί οι πόλεις δεν διοικούνται σωστά χάρη στα ψηφίσματα και τους νόμους, αλλά χάρη στη σωστή συμπεριφορά των πολιτών· αυτοί που έχουν πάρει κακή ανατροφή δεν θα διστάσουν να παραβούν ακόμη και τους πιο εξειδικευμένους νόμους, ενώ εκείνοι που έχουν μεγαλώσει με σωστή παιδεία θα θελήσουν να τηρήσουν ακόμη και τους πιο απλούς και γενικούς.Επειδή, λοιπόν, τα σκέφτηκαν όλα αυτά, το πρώτο που τους απασχολούσε δεν ήταν πώς θα τιμωρήσουν όσους παρεκτρέπονταν, αλλά με ποιους τρόπους θα τους διαπαιδαγωγήσουν ώστε να μην κάνουν τίποτα που να αξίζει να τιμωρηθεί· γιατί πίστευαν ότι αυτό είναι δικό τους έργο, ενώ, αντίθετα, η επιβολή ποινών ταιριάζει στους εχθρούς.
§ 17. Και φρόντιζαν βέβαια για όλους τους πολίτες, κυρίως όμως για τους νέους. Γιατί έβλεπαν ότι αυτή η ηλικία χαρακτηρίζεται από πολύ μεγάλη σύγχυση κι αμέτρητες επιθυμίες και οι ψυχές χρειάζεται να δαμαστούν με την απασχόληση και το ενδιαφέρον για καλά πράγματα και με το μόχθο εκείνο που ταυτόχρονα έχει και ευχαρίστηση· γιατί μόνο έτσι μπορούν να είναι σταθεροί σ' αυτό που κάνουν οι άνθρωποι που έχουν ανατραφεί ελεύθερα και έχουν συνηθίσει να είναι περήφανοι.
Βέβαια, δεν ήταν δυνατό να τους στρέφουν όλους στις ίδιες ασχολίες λόγω των διαφορών στην οικονομική κατάσταση· έτσι τους καθοδηγούσαν καταπώς ταίριαζε στον καθένα ανάλογα με την περιουσία του. Τους πιο φτωχούς τους έστρεφαν στη γεωργία και στο εμπόριο, ξέροντας ότι η αεργία φέρνει τη φτώχεια κι η φτώχεια, με τη σειρά της, τις κακές πράξεις· έτσι, λοιπόν, πίστευαν πως αν χτυπήσουν τη ρίζα των κακών, θα τους γλιτώσουν κι από τις άλλες παρεκτροπές που αυτή γεννάει. Αυτούς πάλι που είχαν αρκετή περιουσία τους υποχρέωσαν να ασχοληθούν με τους ιππικούς αγώνες, τον αθλητισμό, το κυνήγι και την καλλιέργεια του πνεύματος, γιατί έβλεπαν ότι χάρη σ' αυτά μερικοί πετύχαιναν να φτάσουν ψηλά ενώ οι υπόλοιποι απείχαν από τις περισσότερες κακές πράξεις.
§ 18. Κι αφού θεσπίσανε αυτά με νόμους, μετά δεν κάθονταν με σταυρωμένα χέρια· διαιρέσανε την πόλη σε συνοικίες και την ύπαιθρο σε δήμους και παρακολουθούσαν τη ζωή του καθενός ατομικά· κι όποιον παρεκτρεπόταν τον παρέπεμπαν στο Συμβούλιο. Κι αυτό άλλους τους νουθετούσε, άλλους τους προειδοποιούσε επισείοντας τις τιμωρίες που τους περίμεναν κι άλλους πάλι τους τιμωρούσε επιβάλλοντας ποινές ανάλογες με την περίπτωση. Γιατί γνωρίζανε πολύ καλά ότι τυχαίνει να υπάρχουν δύο τρόποι και για να κάνεις τους πολίτες να αδικούν και για να βάλεις τέρμα στο κακό· εκεί που δεν έχει θεσμοθετηθεί καμιά προφύλαξη γι' αυτά τα ζητήματα κι οι αποφάσεις των δικαστών δεν είναι δίκαιες και σαφείς, εκεί ακόμη και οι αγαθές φύσεις διαφθείρονται· αντίθετα, εκεί που δεν είναι εύκολο ούτε να περάσουν απαρατήρητοι όσοι αδικούν ούτε να τους δοθεί χάρη όταν γίνουν αντιληπτοί, εκεί τα κακά ήθη εξαλείφονται. Επειδή, λοιπόν, τα ήξεραν αυτά εκείνοι, συγκρατούσαν τους πολίτες και με τους δύο τρόπους, τόσο με τις τιμωρίες όσο και με την επιμελή παρακολούθηση· κι ήταν σε τέτοιο βαθμό δύσκολο να περάσουν απαρατήρητοι όσοι είχαν κάνει κάτι κακό, που ακόμη κι εκείνους που είχαν την προδιάθεση να παρεκτραπούν τους καταλάβαιναν εκ των προτέρων. Γι' αυτό και οι νέοι δεν πέρναγαν τις ώρες τους στα στέκια που παίζουν ζάρια, ούτε στις αυλητρίδες και στις άλλες συνάξεις που σήμερα τρώνε όλη τη μέρα τους· αντίθετα, ήταν αφοσιωμένοι στις ασχολίες που τους είχαν οριστεί, θαυμάζοντας όσους πρωτεύανε σ' αυτές και προσπαθώντας να τους μοιάσουν. Κι απέφευγαν την αγορά τόσο πολύ, που, κι αν υπήρχε ανάγκη καμιά φορά να περάσουν από κει, το κάνανε με φανερό σεβασμό και σοβαρότητα. Κι αν σήμερα θεωρείται τρομερό να φερθούν άπρεπα στους γονείς τους, τότε θεωρούσαν ακόμη πιο τρομερό ν' αντιμιλήσουν σ' ένα μεγαλύτερο ή να τον κοροϊδέψουν. Να πάνε για φαΐ ή για να πιούνε σε καπηλειό; Αυτό ούτε καν ένας λογικός δούλος δεν θα τολμούσε να το κάνει· γιατί μαθαίνανε να είναι σοβαροί κι όχι να χυδαιολογούν. Κι αν κάποιος ήταν εξυπνάκιας και χαζοκαλαμπουρτζής, που τώρα αυτούς τους έχουν για ευφυείς, εκείνοι τους θεωρούσαν άτομα δυστυχισμένα.
§ 19. Και μη νομίσει κανείς πως τα 'χω με τους νέους. Γιατί, κατά τη γνώμη μου, δεν φταίνε αυτοί για όσα γίνονται, και έχω επίγνωση ότι οι περισσότεροι τους κάθε άλλο παρά χαίρονται μ' αυτή την κατάσταση, που εξαιτίας της έχουν τη δυνατότητα να ζουν μέσα σ' αυτές τις ασωτίες. Άρα δεν θα ήταν λογικό να κατηγορήσω τους νέους, πιο δίκαιο θα ήταν να κατηγορήσω αυτούς που κυβέρνησαν την πόλη λίγο πιο πριν από μας τους σημερινούς. Γιατί εκείνοι είναι που έσπρωξαν τους νέους σ' αυτή την απάθεια και ακύρωσαν την ισχύ που διέθετε η βουλή του Αρείου Πάγου.
§ 20. Όσο κρατούσε αυτή τον εποπτικό της ρόλο, δεν είχαμε στην πόλη ένα σωρό δίκες ούτε καταγγελίες, φόρους, φτώχεια, πολέμους. Στο εσωτερικό, οι πολίτες ζούσαν ήσυχα κι αγαπημένα μεταξύ τους και στις σχέσεις με όλους τους άλλους επικρατούσε ειρήνη. Γιατί είχαν τέτοια συμπεριφορά που στους Έλληνες εμπνέανε εμπιστοσύνη και στους βαρβάρους φόβο· κι ο λόγος ήταν πως τους πρώτους τους είχαν σώσει, ενώ τους δεύτερους τους είχαν τόσο σκληρά τιμωρήσει, ώστε να είναι ευχαριστημένοι αν δεν τους έβρισκε κάποια καινούρια συμφορά. Γι' αυτούς τους λόγους, λοιπόν, ζούσαν με πολύ μεγάλη ασφάλεια· τόση, που τα σπίτια και τα νοικοκυριά στους αγρούς ήταν ωραιότερα και ακριβότερα απ' ό,τι μέσα απ' το τείχος, και πολλοί πολίτες δεν κατέβαιναν στην πόλη ούτε καν στις γιορτές, αλλά προτιμούσαν να αρκούνται στα αγαθά που οι ίδιοι διέθεταν παρά να απολαμβάνουν τα αγαθά που εκείνη τους πρόσφερε. Γιατί ακόμη και τις εκδηλώσεις που οργάνωναν στις θεατρικές παραστάσεις -που γι' αυτές θα μπορούσε κανείς να έρθει στην πόλη- δεν τις κάνανε με υπερβολές και φαντασμαγορίες αλλά με μέτρο και σύνεση. Γιατί δεν έκριναν την ευημερία απ' τις πομπές κι απ' το ξεπέρασμα των άλλων στις χορηγίες και, γενικά, απ' τις αλαζονείες αυτού του τύπου· το κριτήριο γι' αυτούς ήταν η σωστή διακυβέρνηση, η ποιότητα της καθημερινής ζωής και η επάρκεια των απαραίτητων αγαθών για κάθε πολίτη. Αυτά, βέβαια, πρέπει να είναι τα κριτήρια για το αν πράγματι οι άνθρωποι ευημερούν και δεν ζουν σαν πολίτες της κατώτερης υποστάθμης. Γιατί σήμερα ποιος λογικός άνθρωπος θα μπορούσε να μη νιώσει πόνο μ' αυτά που γίνονται, όταν βλέπει πολλούς πολίτες να μπαίνουν στον κλήρο μπροστά στα δικαστήρια για να δουν αν οι ίδιοι θα έχουν αύριο τα αναγκαία για την επιβίωση τους, και την ίδια στιγμή να θεωρούν σωστό να ταΐζουν τον οποιονδήποτε Έλληνα που θέλει να δουλέψει κωπηλάτης στα δικά τους πλοία· ή όταν τους βλέπει να παίρνουν μέρος στους χορούς ντυμένοι στα χρυσοΰφαντα και να βγάζουν το χειμώνα με ρούχα που καλύτερα να μην τα περιγράψω· ή διάφορες άλλες αντινομίες που παρουσιάζονται στα διοικητικά θέματα και που αποτελούν ντροπή μεγάλη για την πόλη.
§ 21. Απ' αυτά τίποτα δεν συνέβαινε τον καιρό που η βουλή του Αρείου Πάγου είχε ισχύ· γιατί είχε απαλλάξει τους φτωχούς απ' την ανέχεια μέσω της δουλειάς και της ενίσχυσης τους απ' τους πιο εύπορους, τους νέους απ' τις ασωτίες μέσω της καλλιέργειας ενδιαφερόντων και της διαρκούς παρακολούθησης τους, τους αξιωματούχους απ' την πλεονεξία μέσω των ποινών και της προληπτικής πολιτικής για την αντιμετώπιση των ατασθαλιών, τους ηλικιωμένους απ' την κατάθλιψη μέσω των δημόσιων τιμών και του σεβασμού των νέων. Και, φυσικά, ποιο πολίτευμα θα μπορούσε να έχει μεγαλύτερη αξία απ' αυτό, αυτό που φρόντισε τόσο ωραία για όλα τα πράγματα;
Δημοσίευση σχολίου